Ιστορία: Τι έγινε στους Αιγός Ποταμούς;

Mετά την πανωλεθρία της Σικελικής εκστρατείας, oι Αθηναίοι κάνουν μια τελευταία προσπάθεια να ανακτήσουν τον έλεγχο του Αιγαίου, δημιουργώντας ένα στόλο που έφτανε τα 180 πλοία. Στη δημιουργία αυτού του στόλου βοήθησε ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αρχέλαος με την παροχή ξυλείας και άλλων υλικών, ενώ για να βρεθούν χρήματα τα χρυσά αφιερώματα στο ναό της Νίκης στην ακρόπολη των Αθηνών έλιωσαν. 

 Ο Κόνων αναλαμβάνει το 406 π.Χ την ηγεσία του αθηναϊκού στόλου που βρισκόταν στη Σάμο. Στα τέλη του καλοκαιριού του 405 π.Χ. βρέθηκε με συστρατηγούς του τους Μένανδρο, Τυδέα, Κηφισόδοτο, Φιλοκλή και Αδείμαντο, όλοι περιορισμένων ικανοτήτων σε σχέση με τον Λύσανδρο. 

Η αθηναϊκή τριήρης

 

Ο Λύσανδρος είχε τη βάση του στην Έφεσο.

Στόχος του:  όχι απευθείας αναμέτρηση με τους Αθηναίους, αλλά να αναγκάσει όσο περισσότερες πόλεις μπορούσε στην ανατολική πλευρά του Αιγαίου να εγκαταλείψουν τους Αθηναίους, αποκόπτοντας τους τελευταίους από εφόδια και χρήματα.

Ο Λύσανδρος, στρατιωτική ιδιοφυία, κατάφερε να διαλύσει τον αθηναϊκό στόλο και τελικά να εκλεγεί βασιλιάς στη Σπάρτη. Σκοτώθηκε το 395 π.Χ σε μάχη στη Βοιωτία

 Έτσι κατέλαβε κάποιες πόλεις , ενώ σε άλλες πόλεις, όπως στη Μίλητο, η εξουσία πέρασε στα χέρια ολιγαρχικών. Τελικά κατευθύνθηκε προς τον Ελλήσποντο σε μια προσπάθεια  α) να εμποδίσει την τροφοδοσία της Αθήνας με σιτάρι από τον Εύξεινο Πόντο (πρός τε τῶν πλοίων τὸν ἔκπλουν) και β)να θέσει υπό τον έλεγχό του τις πόλεις της περιοχής ( ἐπὶ τὰς ἀφεστηκυίας αὐτῶν πόλεις).   

Φτάνοντας στην Άβυδο παρέλαβε το πεζικό που είχε συγκεντρώσει ο επίσης Λακεδαιμόνιος στρατηγός Θώρακας και κατευθύνθηκε προς τη Λάμψακο προκειμένου να αρχίσει την πολιορκία της.

Ο Κόνωνας από την άλλη, αφού επιτέθηκε στην Χίο που είχε αποστατήσει, κατευθύνθηκε προς τη Λάμψακο, αλλά φτάνοντας στην πόλη Ελαιούντα, στην είσοδο του Ελλησπόντου, πληροφορήθηκε την κατάληψή της.

Έτσι οι Αθηναίοι, ανεφοδιάστηκαν στη Σηστό και στρατοπέδευσαν ακριβώς απέναντι από την κατειλημμένη πόλη, στους Αιγός Ποταμούς της θρακικής Χερρονήσου. 

Σηστός, χαρακτικό του Ol. Dapper (1688)

Επί τέσσερις μέρες ο Λύσανδρος έδινε εντολή σε κυβερνήτες και ναύτες να παίρνουν τις θέσεις τους στις τριήρεις από τα χαράματα σαν να επρόκειτο να ναυμαχήσουν, και το πεζικό να παραμένει συντεταγμένο δίπλα στη θάλασσα. Οι Αθηναίοι με την ανατολή του ηλίου παρατάσσονταν απέναντι από τους Σπαρτιάτες , αλλά ο Λύσανδρος δεν έδινε εντολή να αρχίσει η ναυμαχία, τακτική που ολοένα αύξανε τον εκνευρισμό των Αθηναίων. Ο Λύσανδρος δε βιαζόταν, αφού και τρόφιμα είχε και ασφάλεια του παρείχαν τα τείχη της πόλης. Αντίθετα οι Αθηναίοι πιέζονταν, αφού αναγκάζονταν να μεταφέρουν κάθε μέρα τρόφιμα από τη Σηστό, που απείχε 15 στάδια (πάνω από 2,7 χιλιόμετρα).

Η Λάμψακος σήμερα

Μόλις ξημέρωσε η πέμπτη ημέρα, οι Αθηναίοι, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, παρατάχθηκαν για μια ακόμη φορά απέναντι από τα σπαρτιατικά πλοία, που πάλι δε βγήκαν από το λιμάνι. Ο Λύσανδρος, ωστόσο, είχε δώσει εντολή στα πλοία που κατασκόπευαν τις κινήσεις των Αθηναίων, μόλις οι τελευταίοι  ξεμπαρκάρουν και διασκορπιστούν στις σκηνές τους για το δείπνο, να επιστρέψουν γρήγορα και στη μέση της απόστασης να σηκώσουν ασπίδα, σημάδι για τον υπόλοιπο στόλο. Μόλις ο Λύσανδρος είδε την ασπίδα διέταξε να αποπλεύσει ο στόλος και με όλη την ταχύτητα να πέσει πάνω στους Αθηναίους, οι οποίοι δεν κατάφεραν παρά τις φωνές του Κόνωνα να επανδρώσουν πλήρως τις τριήρεις, με αποτέλεσμα σε άλλες να βρίσκονται δύο σειρές κωπηλάτες και σε άλλες μία. 

Ο Κύπριος βασιλιάς Ευαγόρας Α΄, σύμμαχος των Αθηναίων

Οι Σπαρτιάτες κατόρθωσαν έτσι να καταλάβουν άνετα όλα τα πλοία εκτός από μία μοίρα 8 πλοίων με επικεφαλής τον Κόνωνα –ο οποίος κατέφυγε στον Ευαγόρα, ηγεμόνα της Κύπρου, προκειμένου να αποφύγει την τιμωρία των συμπατριωτών του– και την Πάραλο, η οποία μετέφερε τα άσχημα νέα στην Αθήνα.

Ο Λύσανδρος αποβίβασε το Θώρακα με το πεζικό, ο οποίος συνέλαβε τα περισσότερα  αθηναϊκά πληρώματα, τα οποία μετέφερε στη Λάμψακο, ενώ τα υπόλοιπα κατέφυγαν σε οχυρά μέρη της Χερρονήσου. Ο Λύσανδρος έπειτα ζήτησε από τους συμμάχους του να αποφασίσουν με συνέλευση για την τύχη των αιχμαλώτων. Εκείνοι αποφάσισαν το θάνατο των Αθηναίων αιχμαλώτων, κυρίως λόγω του ψηφίσματος της Αθήνας που προέβλεπε την κοπή του δεξιού χεριού όσων αποστατών πολεμούσαν με τους Σπαρτιάτες. Ο μόνος που γλίτωσε ήταν ο στρατηγός Αδείμαντος που  είχε αντιταχθεί στο ψήφισμα. Δεν είχε όμως την ίδια τύχη και ο στρατηγός Φιλοκλής, που είχε πετάξει στη θάλασσα τα πληρώματα ενός πλοίου από την Κόρινθο και ενός από την Άνδρο.

Αντίθετα, ο ιστορικός Διόδωρος ο Σικελιώτης, ο οποίος γράφει τον 1ο αι. π.Χ., αναφέρει μια διαφορετική εκδοχή της μάχης. Ο Φιλοκλής, μας πληροφορεί,  παρακίνησε τους άλλους στρατηγούς να επιτεθούν στον εχθρικό στόλο και όρμησε με 30 πλοία εναντίον του, χωρίς όμως τα υπόλοιπα αθηναϊκά πλοία να είναι έτοιμα για μάχη. Το αποτέλεσμα ήταν ο Λύσανδρος ,αφού τον έτρεψε σε φυγή, να πιάσει απροετοίμαστο και να καταστρέψει ολόκληρο τον αθηναϊκό στόλο, ενώ αποβίβασε στην ξηρά τον Ετεόνικο που κατάστρεψε το εχθρικό στρατόπεδο.

Η παλαιότερη έρευνα θεωρούσε ως περισσότερο ορθή την εκδοχή του Ξενοφώντα. Αντίθετα, από το 1950 και εξής, όλο και περισσότεροι μελετητές προτιμούν τις εκδοχές του Διοδώρου από αυτές του Ξενοφώντα για τις ναυμαχίες στην Ιωνία (Νότιο, Κύζικος, Μυτιλήνη, Αιγός Ποταμοί). Έτσι κερδίζει έδαφος η άποψη  πως οι υπόλοιποι στρατηγοί δεν κινήθηκαν, με εξαίρεση τον Κόνωνα και ορισμένους τριήραρχους, επειδή είχαν δωροδοκηθεί με τη μεσολάβηση του Αλκιβιάδη.

Είναι αλήθεια ότι και ο Ξενοφώντας υπαινίσσεται κάποια προδοσία, υπόνοια που επαναλαμβάνει και ο Πλούταρχος, όχι όμως και ο Διόδωρος, ο οποίος μας παραδίδει την άλλη εκδοχή. Ο ρήτορας Λυσίας, από την άλλη, ο οποίος συμμετείχε στη μάχη, αναφέρει ότι ο Αλκιβιάδης και ο Αδείμαντος «προσπάθησαν να παραδώσουν τα πλοία στο Λύσανδρο», χωρίς να είναι εξακριβωμένο εάν αναφέρεται στην προσπάθεια του πρώτου να αφήσουν τη θέση τους και να γυρίσουν στη Σηστό ή σε δωροδοκία. Το βέβαιο είναι ότι την εποχή που γράφει ο Παυσανίας (στην τελευταία εικοσιπενταετία του 2ου αι. μ.Χ.) οι Αθηναίοι ισχυρίζονταν ότι ο Τυδέας, ο Αδείμαντος και άλλοι στρατηγοί είχαν δωροδοκηθεί, ωστόσο κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει την περίπτωση να αποτελεί ο ισχυρισμός αυτός μια επινόηση των Αθηναίων που ήθελαν να αποδείξουν ότι έχασαν τον πόλεμο με ανέντιμο τρόπο.

Ο Αλκιβιάδης

Εκείνο που είναι σίγουρο είναι ότι οι Αθηναίοι αδράνησαν. Μεγάλο ρόλο σ’ αυτό έπαιξαν το χαμηλό ηθικό των ανδρών τους, η τακτική του Λυσάνδρου και η ταχύτατη επίθεσή του. Κωπηλατώντας με όλη τους τη δύναμη οι Σπαρτιάτες έφτασαν σε 10 έως 22 λεπτά στην απέναντι ακτή και εμβόλισαν τα αθηναϊκά καράβια. Ο χρόνος ήταν ελάχιστος για να τεθούν σε θέση μάχης τα αθηναϊκά πλοία, των οποίων τα πληρώματα είχαν διασκορπιστεί εδώ κι εκεί. Δε χρειαζόταν λοιπόν προδότης για να ηττηθούν οι Aθηναίοι.  Ο Κόνωνας και ορισμένοι τριήραρχοι, ανάμεσά τους ο Λυσίας και κάποιος Ερυξίμαχος, κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν τα πληρώματά τους και δίνοντας σκληρή μάχη να διαφύγουν.

Η αρχαία Αθήνα

Ποια ήταν η τύχη των πληρωμάτων των αθηναϊκών πλοίων; Ακόμη κι αν έγιναν μαζικές εκτελέσεις αιχμαλώτων, είναι πολύ αμφίβολο ο αριθμός των εκτελεσθέντων να έφτασε τους 3.000 που αναφέρει ο Πλούταρχος και αυξάνει σε 4.000 ο Παυσανίας, προσθέτοντας μάλιστα ότι τους άφησε άταφους, ενέργεια τελείως αδικαιολόγητη για αιχμαλώτους πολέμου. Ο Λυσίας, ο οποίος πήρε μέρος στη μάχη αναφέρει «εάν κάποιος αυτούς που πέθαναν λυπάται ή ντρέπεται γι’ αυτούς που υποδούλωσαν οι εχθροί…» μην αφήνοντας περιθώρια για εκτελέσεις. Ίσως είναι προτιμότερο να αναζητήσουμε πίσω από αυτούς τους αριθμούς τις υπερβολές των Αθηναίων που ήθελαν να δυσφημίσουν τους Λακεδαιμόνιους, παρά να τους χρησιμοποιήσουμε ως πραγματικά στοιχεία.

Το πιθανότερο είναι ότι οι περισσότεροι Αθηναίοι κατέφυγαν στη Σηστό, όπως αναφέρει ο Διόδωρος, ή στα αθηναϊκά φρούρια της περιοχής, τους συνέλαβε ο Λύσανδρος, όταν κυρίεψε την περιοχή, και τους έστειλε πίσω στην πολιορκούμενη Αθήνα, ώστε να τελειώσουν πιο γρήγορα τα τρόφιμα στην πόλη.( ὅσῳ ἂν πλείους συλλεγῶσιν εἰς τὸ ἄστυ καὶ τὸν Πειραιᾶ, θᾶττον τῶν ἐπιτηδείων ἔνδειαν ἔσεσθαι ). 

Τα περισσότερα πλοία του τελευταίου μεγάλου στόλου που κατασκεύασε η Αθήνα, μάλλον καταστράφηκαν από το Λύσανδρο,ο οποίος δεν είχε τη δυνατότητα να τα επανδρώσει, αλλά ούτε είχαν πλέον αξία, αφού η έκβαση του Πελοποννησιακού πολέμου είχε κριθεί. Από το περίφημο αθηναϊκό ναυτικό δεν είχε πλέον απομείνει παρά μόνο η φήμη του.

  Συνέπειες

Η ήττα αυτή οδήγησε ουσιαστικά στην άνευ όρων παράδοση της Αθήνας και λίγους μήνες μετά στο τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου , δηλαδή στο τέλος της αθηναϊκής ηγεμονίας και στην αρχή της ηγεμονίας της Σπάρτης.

Ιστορία: παρουσίαση του Μυκηναϊκού πολιτισμού

Μυκήνες

                                          ΜΥΚΗΝΑΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

 

Χώρος:                   

 ηπειρωτική Ελλάδα, κυρίως Πελοπόννησος. Σπουδαιότερες πόλεις: Μυκήνες, Άργος, Τίρυνθα, Μιδέα, Πύλος (Μεσσηνία), Αμύκλες (Λακωνία), Ορχομενός, Θήβα, Γλας (Βοιωτία), Αθήνα, Ελευσίνα, Μαραθώνας, Ιωλκός (Θεσσαλία).

Αεροφωτογραφία της αρχαίας Ιωλκού

Χρόνος:                   
 Ύστερη εποχή του Χαλκού (1600-1100 π.Χ)

Οικονομία:               
γεωργία – κτηνοτροφία – βιοτεχνικοί κλάδοι (λιθοτεχνία - μεταλλουργία – ελεφαντουργία ) ναυτιλία - εμπόριο

[Μετά την κατάληψη της Κνωσού οι Μυκηναίοι κυριαρχούν στη θάλασσα και εξαπλώνονται στη Μεσόγειο] 

Χαρακτηριστικά:    
Ανάκτορα – ακροπόλεις με κυκλώπειες οχυρώσεις 
οχυρώσεις με τεράστιους ογκόλιθους για προφύλαξη από τους εχθρούς και ως σύμβολο εξουσίας του  ηγεμόνα – θολωτοί τάφοι [Είναι κυκλικού σχήματος με θολωτή στέγη. Στους τάφους οδηγούσαν  

διάδρομοι με χτισμένες τις δυο πλευρές τους. Ο διάδρομος μετά την ταφή σκεπαζόταν με χώμα, όπως 
και ο τάφος, ώστε να σχηματισθεί ένας τεχνητός λόφος ] – αυστηρή κοινωνική ιεραρχία 
[άναξ   αυλικοί – ιερείς – δημότες - δούλοι]

Αριστερά και δεξιά: ο "Θησαυρός του Ατρέα"

Θολωτός τάφος στην Πύλο

Η ακρόπολη της Μιδέας στην Αργολίδα βρίσκεται στην κορυφή λόφου σε υψόμετρο 170 μ. Προστατευόταν από κυκλώπειο τείχος έκτασης περίπου 24.000 τ.μ.  

  

Η ακρόπολη του Γλα καταστράφηκε γύρω στο 1200 π.Χ από ξαφνική πυρκαγιά

Γραφή:                                                                                                           Γραμμική Β΄ (αποκρυπτογράφηση 1952:  Βέντρις – Τσάντγουικ) Εξελιγμένη μορφή της  Γραμμικής Α΄. Δε γνώριζαν να γράφουν όλοι. Μόνο μια ομάδα εξειδικευμένων  γραφέων στα γραφεία των ανακτόρων. Πιθανόν γιαυτό εξαφανίστηκε η γραφή μετά την πτώση των ανακτόρων.Τα κείμενα που βρέθηκαν στις πήλινες πινακίδες ήταν κυρίως απογραφές αποθηκών.

Ο Βέντρις

Συλλαβογράμματα της Γραμμικής Β - Τα ιδεογράμματά της θυμίζουν τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά καθώς και μινωικές γραφές

Εξέλιξη:              

από το 1450 π.Χ οι Μυκηναίοι γίνονται θαλασσοκράτορες. Το 1200 π.Χ έχουμε κάμψη της δύναμής τους με καταστροφή ανακτόρων, ακροπόλεων,

οικισμών. Η Γραμμική Β΄εξαφανίζεται. 

Πιθανά αίτια της κάμψης:  α. μετακινήσεις νέων ελληνικών φύλων (Δωριείς) β. εσωτερικές αναταραχές/συγκρούσεις  γ. αναβρασμός στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου μετά την πτώση του  κράτους των  Χετταίων

                                                                                                    

ΓΕΝΙΚΑ, οι Μυκηναίοι επηρεάστηκαν πολύ από το Μινωικό πολιτισμό, υιοθετώντας πολλά στοιχεία από την τέχνη τους, τη θρησκεία και τη γραφή.

[ Η μινωική τέχνη της ύστερης χαλκοκρατίας άσκησε μεγάλη επίδραση στη Μυκηναϊκή τέχνη τής ίδιας περιόδου. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στην θεματολογία από τον θαλάσσιο και φυτικό κόσμο και γενικά την τεχνοτροπία των έργων τέχνης].

Η "μάσκα του Αγαμέμνονα" που βρέθηκε στο πρόσωπο νεκρού - νεότερες έρευνες τη χρονολογούν περίπου 3 αιώνες πριν τον υποτιθέμενο βίο του

Αγγείο από την περιοχή των Θηβών

[Ειδικά οι λατρευτικές πρακτικές, τα ιερά σκεύη και σύμβολα και η θρησκευτική τέχνη των Μυκηναίων αναπτύχθηκε υπό την έντονη επίδραση του Μινωικού Πολιτισμού σε τέτοιο βαθμό ώστε η διάκριση της μυκηναϊκής από τη μινωική θρησκεία είναι πράγματι ένα από τα πιο ακανθώδη προβλήματα της θρησκειολογικής έρευνας του Μυκηναϊκού Πολιτισμού.] 

H Πύλη των Λεόντων στις Μυκήνες

Η θέα από την ακρόπολη των Μυκηνών

Ιστορία: παρουσίαση του Μινωικού πολιτισμού

Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Χώρος:                      Κρήτη

Χρόνος:                   

η Κρήτη κατοικείται πρώτη φορά τη Νεολιθική εποχή. Ο πολιτισμός ακμάζει την    3^η και 2^η χιλιετία π.Χ

Οικονομία:             
γεωργία – κτηνοτροφία – εμπόριο (παράγουν – εξάγουν: κρασί, λάδι, αγγεία, ξυλεία, δέρματα // εισάγουν: μέταλλα από Κυκλάδες, Κύπρο) – ναυτιλία

[οι Μυκηναίοι κυριαρχούν στις θάλασσες – «μινωική θαλασσοκρατία»]

Αριστερά και δεξιά: Η Κνωσσός

Χαρακτηριστικό:     
ανάκτορα ( Κνωσός, Φαιστός, Μάλια, Ζάκρος ). Εμφανίζονται στα 2.000 π.Χ. Ανάμεσα στα 1700-1450 π.Χ, στην περίοδο των «Δεύτερων Ανακτόρων» ο              πολιτισμός γνωρίζει τη μεγαλύτερη ακμή.

__________________________________________________________

Τα ανάκτορα είναι τα διοικητικά, οικονομικά, θρησκευτικά και καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής τους. Εκεί διαμένουν οι άρχοντες,αξιωματούχοι, τεχνίτες και υπάλληλοι, συγκεντρώνονται εμπορεύματα για εξαγωγή, κατασκευάζονται πολύτιμα αντικείμενα και διεξάγονται θρησκευτικές τελετές.

Η Ζάκρος

Ιερός χώρος στο ανάκτορο της Κνωσσού

Γραφή:                     

Αρχικά χρησιμοποιούν ένα σύστημα γραφής (ένα είδος ιερογλυφικών) κι έπειτα τη Γραμμική Α, η οποία ακόμη δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί

Ο δίσκος της Φαιστού

Εξέλιξη:                   

το 1450 π.Χ καταστρέφονται τα μινωικά ανάκτορα και οι Μυκηναίοι καταλαμβάνουν την Κνωσό 

Πιθανολογούμενη αιτία καταστροφής του πολιτισμού

Θρησκεία:                

πίστευαν σε γυναικείες θεότητες που συμβόλιζαν τη διαδοχή των εποχών, τη βλάστηση , την άνθηση, το θάνατο και την ανάσταση. Λάτρευαν τους θεούς σε μικρά ιερά ή σε σπήλαια (Ιδαίο άντρο). Ιερό δέντρο η ελιά κι ιερό ζώο ο ταύρος. Το ιερατείο αποτελούνταν κυρίως από γυναίκες. 

Τα ταυροκαθάψια

 

Τέχνη:                      

τοιχογραφίες – αγγεία – καμαραϊκά αγγεία ( πολύχρωμα και περίτεχνα διακοσμημένα αγγεία που εξάγονταν σε  όλη την ανατολική Μεσόγειο και Αίγυπτο ) – ειδώλια – ρυτά ( μεγάλα αγγεία συνήθως με τη μορφή κεφαλής ταύρου ) – κοσμήματα 

Η περίφημη "Παριζιάνα" από το ανάκτορο της Κνωσού

Ένα από τα περίφημα καμαραϊκά αγγεία

Ρυτό

Iστορία: παρουσίαση του Κυκλαδικού πολιτισμού

ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Χώρος:                                     Κυκλάδες

Χρόνος:                                    Εποχή του Χαλκού (3^η και 2^η χιλιετία π.Χ)

Παράγοντες που ευνόησαν την ανάπτυξή του:               

α. ήπιο κλίμα

β. προνομιακή γεωγραφική θέση ( ανάμεσα  σε Ευρώπη, Ασία, ηπειρωτική   Ελλάδα  και  Κρήτη)   

Χαρακτηριστικό:                      

To Aκρωτήρι σήμερα

Δημιουργία αυτόνομων οικισμών χωρίς κεντρική εξουσία (Ακρωτήρι στη Θήρα)

[πιθανή αιτία: οι θαλάσσιες αποστάσεις μεταξύ των νησιών έκαναν δύσκολη την ύπαρξη μιας κεντρικής πολιτικής εξουσίας]

Οικονομία:                               

Αλιεία – γεωργία – κτηνοτροφία – εμπόριο – ναυτιλία – μεταλλεία – λατομεία μαρμάρου στην  Πάρο και τη Νάξο

Εξέλιξη:                                    
τη 2^η χιλιετία οι οικισμοί μεγαλώνουν (πιο σύνθετα και επιβλητικά κτήρια). Γύρω στα 1600 π.Χ οι Κυκλάδες περνούν στη σφαίρα   επιρροής της Κρήτης. Γύρω στο 1450 π.Χ  στην περιοχή κυριαρχούν οι Μυκηναίοι.

Οι περίφημες "Κροκοσυλλέκτριες" (16ος αιώνας π.Χ)

Οι πυγμάχοι, 16ος αιώνας π.Χ

Τέχνη:     

Μαρμάρινα ειδώλια χωρίς πολλές ανατομικές  λεπτομέρειες  (τα περισσότερα γυναικείες μορφές) – πήλινα/μαρμάρινα και μεταλλικά αγγεία – τηγανόσχημα σκεύη από πηλό με διακόσμηση από θαλάσσια θέματα που είχαν διάφορες χρήσεις.

Λογοτεχνία Α΄ Λυκείου: Ανάλυση του ποίηματος του Σ. Τσακνιά "Η επίσκεψη" στα πλαίσια της θεματικής ενότητας για τις σχέσεις των φύλων.

Επίσκεψη

Σπύρος Τσακνιάς (1929 - 1999)

Όλη μέρα πάστρευε το σπίτι σφουγγάριζε τα πατώματα

γυάλιζε τα μπρούντζινα σκεύη κι ασβέστωνε τα πεζούλια.

Προς το βράδυ απόκανε κι έκατσε στη γωνιά της να ξαποστάσει

με μισό φλιτζάνι καφές και μισό παξιμάδι.

Τότε ήρθε ο Άγγελος του Κυρίου και της χαμογέλασε γλυκά

κι εκείνη ντράπηκε κι έλυσε την ποδιά της και την έκρυψε βιαστικά κάτω

από το πανέρι με τ΄ασπρόρουχα. Ύστερα τον κοίταξε στα μάτια ανήσυχα

 κι ο Άγγελος του Κυρίου κατάλαβε

και πήρε ένα παλιό λαϊκό περιοδικό που βρισκόταν πάνω στο κομοδίνο

 και το ξεφύλλιζε κάνοντας πως διαβάζει.

Πετάχτηκε τότε στην κουζίνα και ζέστανε το φαΐ

κι ύστερα βγήκε στην αυλή

 και μάζεψε τα σεντόνια που είχε απλώσει από το πρωί

για να στεγνώσουν δίπλωσε βιαστικά τις κάλτσες κι έστρωσε το τραπέζι.

 Σαν τέλειωσε κι αυτό φόρεσε τη ζακέτα της και στάθηκε

καρτερικά δίπλα στην πόρτα.

 Κι ο Άγγελος του Κυρίου παράτησε το περιοδικό πάνω στο κομοδίνο

και βγήκανε μαζί στο δρόμο.

Κι εκείνη κλείδωσε την πόρτα κι έβαλε όπως πάντα

το κλειδί μέσα στη γλάστρα.
__________________________________________________________________

Στο συγκεκριμένο ποίημα γίνεται λόγος για μια γυναίκα που ασχολείται συνεχώς με τις δουλειές του νοικοκυριού έχοντας επωμισθεί όλο το βάρος του, δικαιώνοντας έτσι το στερεότυπο ρόλο του φύλου της σε παλαιότερες εποχές. 
     Από την αρχή ¨Ολη μέρα..." φαίνεται να αγκομαχά ζωσμένη τα σύνεργα της δουλειάς, μιας δουλειάς που δεν αμείβεται και δεν αναγνωρίζεται, μιας δουλειάς εντατικής και απαιτητικής, όπως φαίνεται από τη συσσώρευση των ρημάτων στο πρώτο δίστιχο (πάστρευε, σφουγγάριζε, γυάλιζε, ασβέστωνε). Χαρακτηριστική εδώ η απουσία κόμματος στον πρώτο στίχο, ίσα ίσα για να δηλώσει το ρυθμό της ακατάπαυστης εργασίας. Παρατηρούμε ακόμη τα ονόματα: σπίτι - πατώματα - σκεύη - πεζούλια, που δηλώνουν την κίνηση της νοικοκυράς από το γενικό στο ειδικό, από το ¨μέσα" (εσωτερικό σπιτιού, σκεύη) στο "έξω" (αυλή). 

   Μετά από αυτή την κοπιαστική ημέρα ("Προς το βράδυ..") έρχεται η ώρα της ανάπαυλας και ο  αφηγητής βρίσκει ευκαιρία να μας πληροφορήσει έμμεσα για το μορφωτικό επίπεδο της γυναίκας, τον τρόπο ζωής της, τις συνήθειες και την οικονομική της κατάσταση. Έτσι,η χρήση των  ρηματικών τύπων"απόκανε-ξαποστάσει" και η λάθος πτώση στο "μισό φλιτζάνι καφές"  μαρτυρούν ένα μάλλον χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, ενώ οι αναγνώστες δε διαπιστώνουν πουθενά την ύπαρξη κάποιας συντροφιάς, μιας μορφής οικογένειας.  Με μια πρώτη εντύπωση, έχουμε μια μοναχική γυναίκα δίχως ιδιαίτερη μόρφωση και χρηματική άνεση να ασχολείται συνεχώς με το νοικοκυριό, βρίσκοντας μια μικρή ανάπαυλα σε "μισό φλιτζάνι καφές και μισό παξιμάδι". 

    Από τον επόμενο στίχο όμως, αρχίζει η ανατροπή που μέλλει να διαποτίσει όλο το ποίημα. Εμφανίζεται απρόσκλητος, απροειδοποίητα, ο "Άγγελος Κυρίου" και της χαμογελά..η γυναίκα ντρέπεται ( σαν να συναντά έναν άνδρα - ένδειξη κι αυτό της μοναχικότητάς της), τον κοιτά στα μάτια ανήσυχα, κι ο Άγγελος καταλαβαίνει... και κάνει ότι περνά την ώρα του με ένα "παλιό λαϊκό περιοδικό" μέχρι ....να γίνει τι; 

     Από την ανάγνωση των επόμενων στίχων οδηγούμαστε στο συμπέρασμα πως ο Άγγελος της δίνει πίστωση χρόνου, τόσου, ώστε να προλάβει η γυναίκα να συγυρίσει άλλη μια φορά το σπίτι, ρυθμίζοντας και τις τελευταίες εκκρεμότητες.. ο Άγγελος καταλαβαίνει, νιώθει την ανησυχία της γυναίκας, το ότι αυτές οι συνήθειες δεκαετιών την έχουν εμβολιάσει, ότι έχουν μπει στο πετσί της, ότι δεν μπορεί να κάνει πια χωρίς αυτές...αυτές οι συνήθειες είναι πλέον η δεύτερη φύση της, το ενδιαφέρον της, η μοίρα της, το βιος της, όλη της η ύπαρξη...και της επιτρέπει, μια τελευταία φορά, να "πεταχτεί " στην κουζίνα, να ζεστάνει το φαϊ, να μαζέψει τα απλωμένα ρούχα, να στρώσει το τραπέζι...

     Μετά από όλα αυτά, η γυναίκα (που μένει ανώνυμη σε όλο το ποίημα), περιμένει καρτερικά στην πόρτα..αφού πια έχει εκτελέσει και το τελευταίο της καθήκον  κι ο Άγγελος (και για να μη γελιόμαστε - ο Θάνατος) την παίρνει μαζί του..αλλά όχι προτού κάνει αυτό που έκανε πάντα πριν από μια βόλτα: να βάλει το κλειδί της πόρτας στη γλάστρα. 

    Μια γυναίκα λοιπόν πεθαίνει ένα βράδυ, αφού τέλειωσε τις δουλειές του σπιτιού. Ο αφηγητής παρουσιάζοντάς μας τη σκληρή και ανιαρή καθημερινότητά της μας οδηγεί σε σκέψεις για το στερεότυπο της γυναίκας-μη εργαζόμενης εκτός σπιτιού οικοκυράς, που ήταν κυρίαρχο σε προηγούμενες δεκαετίες. Το υπερφυσικό στοιχείο - η προσωποποίηση του θανάτου και κυρίως η παράλογη συμπεριφορά της γυναίκας, που επιμένει να κάνει δουλειές λίγα λεπτά πριν πεθάνει, μας δείχνει ότι ο ρόλος εντυπώνεται, βιώνεται έντονα από εμάς, γίνεται κτήμα μας. Η γυναίκα- νοικοκυρά δε γλιτώνει από τη σκέψη του νοικοκυριού και από τις τύψεις αν δεν εκτελέσει μια εργασία ούτε με το θάνατο.  

    Τέλος, η ηχηρή απουσία άλλων προσώπων στο σπίτι καθιστά ακόμη τραγικότερη τη γυναικεία μορφή του ποιήματος και ειδικότερα το ότι, πριν "φύγει", βάζει το κλειδί στη γλάστρα (για να έρθει ποιος άραγε;) τη χαρακτηρίζει ως μια αδικαίωτη, μοναχική ύπαρξη που βρήκε καταφύγιο στα οικιακά και δικαίωσε, ως το θάνατο, τα στερεότυπα που ίσχυαν παλαιότερα για το φύλο της.